Eenoudergezinnen

Eenoudergezinnen komen steeds vaker voor in België. Dit gaat gepaard met een aantal belangrijke sociale en economische uitdagingen, in het bijzonder op het gebied van toegang tot werk, huisvesting, sociale rechten en fatsoenlijke levensomstandigheden.

Er is ook een uitgesproken genderdimensie: door de ongelijke verdeling van de zorgtaken en ouderlijke verantwoordelijkheden zijn vrouwen sterk oververtegenwoordigd onder alleenstaande ouders, wat bijdraagt aan het versterken van de sociaaleconomische ongelijkheden waarmee ze te maken krijgen.

Definitie en schattingen

Het eenoudergezin verwijst naar een veelzijdige en heterogene gezinsrealiteit.
Hoewel dit fenomeen altijd al heeft bestaan – historisch gezien voornamelijk in verband met weduwschap – neemt het al enkele decennia toe. Eenoudergezinnen worden tegenwoordig vaker geassocieerd met scheidingen, maar ze kunnen het gevolg zijn van zeer uiteenlopende situaties: scheiding, echtscheiding, overlijden, de keuze om alleen een kind te krijgen, afwezigheid of niet-erkenning van co-ouderschap, gevangenschap van een ouder, enz.

Er bestaan overigens min of meer ruime definities van een eenoudergezin, met name wat betreft de opvang van de kinderen en de mate van betrokkenheid van elke ouder.

De officiële statistieken, gebaseerd op het Rijksregister, definiëren een eenoudergezin als elk huishouden dat bestaat uit één ouder die samenwoont met één of meer kinderen. Ze zijn gebaseerd op de officiële woonplaats van de kinderen, aangezien deze slechts op één adres mogen zijn ingeschreven, ook in geval van gedeelde voogdij.

Volgens de gegevens van Statbel telt België op 1 januari 2025 ongeveer 519 015 eenoudergezinnen, wat neerkomt op 10% van de huishoudens. 27,2%, meer dan een kwart, van de huishoudens met kinderen zijn eenoudergezinnen.

Er zijn aanzienlijke verschillen tussen de gewesten:

In het Waals Gewest zijn er 202 276 eenoudergezinnen, ofwel 12,3% van alle huishoudens en 32,1% van de huishoudens met kinderen.
In het Vlaamse Gewest vertegenwoordigen ze 249 021 huishoudens, ofwel 8,4% van alle huishoudens en 23,1% van de huishoudens met kinderen.
In het Brussels Hoofdstedelijk Gewest gaat het om 27 718 huishoudens, ofwel 11% van alle huishoudens en 33,9% van de huishoudens met kinderen.

Een fenomeen met een genderdimensie

Ouder zijn in een eenoudergezin blijft een fenomeen met een sterke genderdimensie.

In het vierde kwartaal van 2023 stond in 80,6% van de eenoudergezinnen een vrouw aan het hoofd (BCSS). Dit aandeel is de afgelopen twintig jaar nauwelijks veranderd. Het is bijzonder hoog in het Brussels Hoofdstedelijk Gewest (86,2%).

Volgens analyses van het IWEPS woont ongeveer een kwart van de kinderen in België (23%) niet bij beide ouders. Van deze kinderen:

wonen twee op de vijf uitsluitend bij hun moeder (ongeveer 230.000 kinderen);
leeft één op de zes meestal bij de moeder, maar brengt waarschijnlijk een deel van de vakanties en weekends bij de vader door (ongeveer 90.000 kinderen);
is er slechts bij één op de vijf een gelijkwaardige co-ouderschapsregeling (ongeveer 120.000 kinderen), hoewel dit wordt aangemoedigd door de wet van 2006;
woont slechts één op de twintig voornamelijk bij de vader (ongeveer 30.000 kinderen).

Structurele uitdagingen

Eenoudergezinnen in België bevinden zich in zeer uiteenlopende situaties. Velen van hen worden geconfronteerd met structurele hinderpalen die zowel hun levensomstandigheden, hun economische zekerheid als hun dagelijks welzijn beïnvloeden.

Eenoudergezinnen lopen een bijzonder groot risico op kwetsbaarheid: 40,4% loopt het risico op armoede of sociale uitsluiting (Statbel, SILC-enquête). Dit percentage ligt aanzienlijk hoger dan dat van huishoudens bestaande uit twee volwassenen en één kind (13%) of twee volwassenen en twee kinderen (9,5%).
Deze economische kwetsbaarheid is onder andere te verklaren door moeilijkheden bij de toegang tot de arbeidsmarkt. De arbeidsparticipatie van alleenstaande ouders bedraagt 66,4%, het laagste niveau van alle huishoudtypes in België (Statbel, EFT). Alleenstaande ouders, voornamelijk vrouwen, ondervinden ook moeilijkheden bij de zoektocht naar een voltijdse baan en worden nog steeds benadeeld door lagere lonen, deels als gevolg van de aanhoudende loonongelijkheid tussen vrouwen en mannen.
Onbetaalde alimentatie, waarmee één op de vijf huishoudens die recht hebben op alimentatie te maken heeft, vormt een belangrijke factor van kwetsbaarheid (zie hierover onze haalbaarheidsstudie over een universeel en automatisch alimentatiesysteem). Deze situatie kan onder bepaalde omstandigheden worden verergerd door ex-partnergeweld, met name economisch geweld.
Toegang tot huisvesting vormt een andere grote uitdaging: bijna een op de vijf eenoudergezinnen woont in een ongeschikte woning (indicators.be). De hoge huurprijzen, de moeilijkheid om een woning te vinden die geschikt is voor één inkomen en, soms, discriminatie in verband met de status van alleenstaande ouder vormen belangrijke obstakels.
Ook de indeling van de tijd kan een zware last vormen voor ouders die in hun eentje de dagelijkse zorg voor de kinderen op zich nemen. Het combineren van werk en gezin is vaak bijzonder moeilijk, met name door het gebrek aan toegankelijke opvangmogelijkheden, mobiliteitsbeperkingen en de afwezigheid van een vangnet voor onvoorziene omstandigheden. Het gebrek aan tijd voor zichzelf, een overweldigende mentale belasting of zelfs sociaal isolement kunnen ook aanzienlijke gevolgen hebben voor de gezondheid en het welzijn van alleenstaande ouders.

Naast de materiële en logistieke uitdagingen worden eenoudergezinnen – en in het bijzonder alleenstaande moeders – ook geconfronteerd met een maatschappelijke beeldvorming die soms simplistisch of stigmatiserend is en geen rekening houdt met de diversiteit aan levenstrajecten en situaties.

Gewestelijke informatiesites

In België varieert de toegang tot informatie en begeleiding voor eenoudergezinnen per gewest:

Waals Gewest:
Wallonië stelt een officiële informatiewebsite ter beschikking die specifiek gericht is op eenoudergezinnen: https://famillemono.be
Brussels Hoofdstedelijk Gewest:
Het Brussels Gewest biedt ook een informatiewebsite aan voor alleenstaande ouders, waarop alle in Brussel beschikbare steunmaatregelen en diensten worden gebundeld: https://parentsolo.brussels
Vlaams Gewest:
Er bestaat geen enkele openbare informatiewebsite die specifiek gewijd is aan eenoudergezinnen. Alleenstaande ouders kunnen zich met name wenden tot de Centra voor Algemeen Welzijnswerk (CAW) voor informatie, psychosociale begeleiding en doorverwijzing naar de bevoegde diensten: https://www.caw.be